Budowa przetwornika cyfrowo-analogowego, czyli urz\u0105dzenia zamieniaj\u0105cego sygna\u0142 cyfrowy z transportu CD lub streamera na sygna\u0142 analogowy dla wzmacniacza, na papierze wydaje si\u0119 zadaniem uporz\u0105dkowanym. Jest wej\u015bcie cyfrowe, jest odbiornik sygna\u0142u SPDIF, jest uk\u0142ad konwersji cyfrowo-analogowej, jest zasilanie, jest stopie\u0144 wyj\u015bciowy, s\u0105 kondensatory, rezystory, transformatory, masa, obudowa i gniazda wyj\u015bciowe.<\/p>\n\n\n\n
Mo\u017cna wi\u0119c narysowa\u0107 schemat, dobra\u0107 cz\u0119\u015bci z katalog\u00f3w, sprawdzi\u0107 napi\u0119cia, uruchomi\u0107 urz\u0105dzenie i powiedzie\u0107: dzia\u0142a.<\/p>\n\n\n\n
Ale to jest dopiero pocz\u0105tek.<\/p>\n\n\n\n
Prawdziwa budowa ambitnego DAC-a zaczyna si\u0119 wtedy, gdy konstruktor przestaje traktowa\u0107 urz\u0105dzenie jako zbi\u00f3r niezale\u017cnych element\u00f3w. Zaczyna widzie\u0107, \u017ce wszystko wp\u0142ywa na wszystko. Zasilanie zmienia spos\u00f3b pracy lampy. Lampa zmienia to, jak odbieramy charakter cyfry. Filtr PLL w odbiorniku SPDIF zmienia ilo\u015b\u0107 napi\u0119cia, twardo\u015bci lub spokoju w d\u017awi\u0119ku. Po\u0142\u0105czenie masy wej\u015bcia cyfrowego z obudow\u0105 wp\u0142ywa na ilo\u015b\u0107 zak\u0142\u00f3ce\u0144 wysokocz\u0119stotliwo\u015bciowych. Pod\u0142\u0105czenie ekranu elektrostatycznego transformatora do przewodu ochronnego PE mo\u017ce oczy\u015bci\u0107 d\u017awi\u0119k, ale mo\u017ce te\u017c odebra\u0107 mu p\u0142ynno\u015b\u0107. Nawet orientacja rezystora, czyli kierunek, w kt\u00f3rym zosta\u0142 wlutowany element formalnie nieposiadaj\u0105cy polaryzacji, staje si\u0119 przedmiotem d\u0142ugich test\u00f3w ods\u0142uchowych.<\/p>\n\n\n\n
Najtrudniejsze jest jednak nie to, \u017ce zmian jest du\u017co. Najtrudniejsze jest to, \u017ce jedna zmiana potrafi ca\u0142kowicie zmieni\u0107 ocen\u0119 wszystkich wcze\u015bniejszych wybor\u00f3w<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n To, co wczoraj wydawa\u0142o si\u0119 lekarstwem, dzi\u015b mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119 maskowaniem problemu. To, co wcze\u015bniej brzmia\u0142o jak b\u0142\u0105d, po uporz\u0105dkowaniu innego obszaru urz\u0105dzenia mo\u017ce nagle pokaza\u0107 swoje zalety. To, co w prototypie by\u0142o najlepsze, w dojrza\u0142ej wersji konstrukcji mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 ograniczeniem.<\/p>\n\n\n\n Do tego dochodzi jeszcze czas. Elementy elektroniczne, szczeg\u00f3lnie kondensatory, rezystory, przewody, transformatory i lampy, potrafi\u0105 stabilizowa\u0107 swoje parametry podczas pracy. Nowy kondensator mo\u017ce gra\u0107 inaczej ni\u017c ten sam kondensator po kilkuset albo tysi\u0105cu godzin pracy. To dodatkowo utrudnia ocen\u0119, bo konstruktor nigdy nie wie od razu, czy s\u0142yszy docelowy charakter elementu, czy tylko jego etap przej\u015bciowy.<\/p>\n\n\n\n Ten artyku\u0142 jest w\u0142a\u015bnie o tym. O budowie DAC-a nie jako jednorazowym projekcie elektronicznym, lecz jako d\u0142ugim procesie dochodzenia do r\u00f3wnowagi mi\u0119dzy technik\u0105, ods\u0142uchem, intuicj\u0105 i nieustann\u0105 re-ewaluacj\u0105.<\/p>\n\n\n\n I cho\u0107 opis dotyczy konkretnego urz\u0105dzenia \u2014 lampowego DAC-a budowanego krok po kroku \u2014 ta sama logika obowi\u0105zuje w ca\u0142ych systemach audio. Wzmacniacz, kolumny, \u017ar\u00f3d\u0142o, kable, zasilanie, akustyka pokoju i uziemienie nie istniej\u0105 osobno. One r\u00f3wnie\u017c tworz\u0105 matrix zale\u017cno\u015bci, w kt\u00f3rym jedna zmiana potrafi przewarto\u015bciowa\u0107 wszystkie wcze\u015bniejsze decyzje.<\/p>\n\n\n\n Opisywana konstrukcja jest autorskim przetwornikiem cyfrowo-analogowym opartym na klasycznych, dzi\u015b ju\u017c niemal kultowych rozwi\u0105zaniach.<\/p>\n\n\n\n Sercem cz\u0119\u015bci cyfrowo-analogowej jest uk\u0142ad AD1865. To wielobitowy przetwornik R-2R, czyli uk\u0142ad starej szko\u0142y, w kt\u00f3rym sygna\u0142 cyfrowy jest zamieniany na analogowy przy u\u017cyciu bardzo precyzyjnej drabinki rezystorowej. Tego typu przetworniki s\u0105 cenione przez wielu konstruktor\u00f3w za naturalno\u015b\u0107, g\u0119sto\u015b\u0107, p\u0142ynno\u015b\u0107 i brak charakterystycznej dla wielu nowoczesnych uk\u0142ad\u00f3w delta-sigma sterylno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Na wej\u015bciu cyfrowym pracuje odbiornik SPDIF CS8414. SPDIF to standard przesy\u0142ania cyfrowego audio, stosowany mi\u0119dzy innymi w wyj\u015bciach koaksjalnych RCA i BNC transport\u00f3w CD oraz streamer\u00f3w. Odbiornik SPDIF musi z takiego sygna\u0142u odzyska\u0107 dane audio oraz zegar, czyli informacj\u0119 o czasie. To krytyczne, poniewa\u017c w cyfrowym audio nie liczy si\u0119 tylko to, jakie dane przychodz\u0105, ale r\u00f3wnie\u017c kiedy dok\u0142adnie s\u0105 odczytywane. B\u0142\u0119dy czasowe, czyli jitter, mog\u0105 przek\u0142ada\u0107 si\u0119 na nerwowo\u015b\u0107, twardo\u015b\u0107, utrat\u0119 p\u0142ynno\u015bci lub sztuczne wyostrzenie d\u017awi\u0119ku.<\/p>\n\n\n\n Za uk\u0142adem AD1865 znajduje si\u0119 lampowy stopie\u0144 analogowy na rosyjskiej lampie 6N6P. Lampa ta pracuje jako element wzmacniaj\u0105cy i buforuj\u0105cy sygna\u0142 analogowy. W uproszczeniu: przetwornik AD1865 generuje bardzo delikatny sygna\u0142, kt\u00f3ry trzeba zamieni\u0107 na u\u017cyteczne napi\u0119cie i odpowiednio przygotowa\u0107 do podania na wzmacniacz. Ten etap jest niezwykle wa\u017cny, bo to w\u0142a\u015bnie tutaj w du\u017cej mierze kszta\u0142tuje si\u0119 charakter ca\u0142ego DAC-a.<\/p>\n\n\n\n Ca\u0142o\u015b\u0107 jest zasilana przez rozbudowany zasilacz wysokiego napi\u0119cia dla lamp oraz osobne zasilacze dla cz\u0119\u015bci cyfrowej i analogowej przetwornika. W zasilaczu lampowym s\u0105 transformatory, lampy prostownicze, d\u0142awiki i du\u017ce kondensatory. To klasyczna szko\u0142a budowy urz\u0105dze\u0144 lampowych, gdzie zasilacz nie jest dodatkiem, lecz jednym z g\u0142\u00f3wnych element\u00f3w brzmieniowych.<\/p>\n\n\n\n Brzmieniowy cel projektu mo\u017cna opisa\u0107 do\u015b\u0107 precyzyjnie: d\u017awi\u0119k g\u0119sty, z\u0142oto-miedziany, nasycony, dynamiczny, z pi\u0119kn\u0105 \u015brednic\u0105, du\u017c\u0105 skal\u0105, mas\u0105 i naturaln\u0105 barw\u0105. Ale nie ma to by\u0107 d\u017awi\u0119k zamulony, ocieplony dla samego ocieplenia ani \u201emuzykalny\u201d w z\u0142ym sensie, czyli taki, kt\u00f3ry ukrywa problemy pod przyjemn\u0105 mg\u0142\u0105. Celem jest po\u0142\u0105czenie nasycenia i prawdy. Cia\u0142a i czysto\u015bci. P\u0142ynno\u015bci i rozdzielczo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n I w\u0142a\u015bnie tu zaczyna si\u0119 g\u0142\u00f3wny dramat konstruktora.<\/p>\n\n\n\n W budowie takiego urz\u0105dzenia niemal ka\u017cda decyzja staje si\u0119 pytaniem.<\/p>\n\n\n\n Czy wi\u0119ksza pojemno\u015b\u0107 w zasilaczu poprawia kontrol\u0119, czy dusi swobod\u0119? W klasycznej elektronice wiele rzeczy da si\u0119 rozstrzygn\u0105\u0107 jednoznacznie. Kondensator ma okre\u015blon\u0105 pojemno\u015b\u0107. Rezystor ma okre\u015blon\u0105 rezystancj\u0119. Transformator ma okre\u015blone napi\u0119cie wyj\u015bciowe. Lampa ma maksymalne dopuszczalne napi\u0119cia i pr\u0105dy. Uk\u0142ad scalony ma aplikacj\u0119 katalogow\u0105.<\/p>\n\n\n\n Ale w urz\u0105dzeniu audio samo \u201edzia\u0142a poprawnie\u201d nie oznacza jeszcze \u201egra najlepiej\u201d. I odwrotnie: co\u015b, co subiektywnie brzmi lepiej, nie zawsze jest technicznie zdrowsze. Mo\u017ce by\u0107 tylko kompensacj\u0105 b\u0142\u0119du w innym miejscu.<\/p>\n\n\n\n Do tego ods\u0142uch nie odbywa si\u0119 w pr\u00f3\u017cni. Nastr\u00f3j, pogoda, ci\u015bnienie, poziom zm\u0119czenia, energia po ca\u0142ym dniu, godzina ods\u0142uchu, a nawet oczekiwanie wobec zmiany potrafi\u0105 wp\u0142ywa\u0107 na ocen\u0119. Dlatego najbardziej warto\u015bciowe s\u0105 nie jednorazowe zachwyty, lecz obserwacje powtarzane po czasie, w r\u00f3\u017cnych warunkach i na r\u00f3\u017cnych nagraniach.<\/p>\n\n\n\n To jest najwa\u017cniejsza o\u015b ca\u0142ej historii: nieustanne odr\u00f3\u017cnianie prawdziwej poprawy od przyjemnego maskowania<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n W urz\u0105dzeniach lampowych jednym z najwa\u017cniejszych parametr\u00f3w jest B+. To oznaczenie wysokiego napi\u0119cia zasilaj\u0105cego anody lamp. Anoda jest jedn\u0105 z elektrod lampy elektronowej. W uproszczeniu: lampa potrzebuje wysokiego napi\u0119cia, aby mog\u0142a pracowa\u0107 liniowo i wzmacnia\u0107 sygna\u0142. W typowych uk\u0142adach lampowych B+ mo\u017ce wynosi\u0107 od kilkudziesi\u0119ciu do kilkuset wolt\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n W tym DAC-u testowane by\u0142y r\u00f3\u017cne warianty zasilania lampowego stopnia wyj\u015bciowego. Transformator zasilaj\u0105cy mia\u0142 r\u00f3\u017cne odczepy wysokiego napi\u0119cia. Gdy m\u00f3wi si\u0119 o odczepie 220-0-220 V<\/strong>, oznacza to, \u017ce transformator ma uzwojenie wysokiego napi\u0119cia z punktem \u015brodkowym: 220 V po jednej stronie, 220 V po drugiej, a po\u015brodku znajduje si\u0119 odczep \u201e0\u201d. Po wyprostowaniu przez lamp\u0119 prostownicz\u0105 i odfiltrowaniu przez kondensatory oraz d\u0142awiki otrzymuje si\u0119 napi\u0119cie sta\u0142e B+.<\/p>\n\n\n\n Analogicznie 280-0-280 V<\/strong> oznacza wy\u017csze napi\u0119cie transformatora: 280 V po jednej stronie uzwojenia, 280 V po drugiej, z punktem \u015brodkowym po\u015brodku. Taki odczep po wyprostowaniu daje wy\u017csze napi\u0119cie sta\u0142e B+ ni\u017c odczep 220-0-220.<\/p>\n\n\n\n W jednej z wcze\u015bniejszych konfiguracji B+ wynosi\u0142o oko\u0142o 235 VDC, czyli 235 wolt\u00f3w napi\u0119cia sta\u0142ego. Po prze\u0142\u0105czeniu transformatora na odczep 280-0-280 napi\u0119cie B+ wzros\u0142o do oko\u0142o 302 VDC.<\/p>\n\n\n\n To nie jest ma\u0142a zmiana. Dla lampowego stopnia wyj\u015bciowego to zupe\u0142nie inny obszar pracy.<\/p>\n\n\n\n Przy wy\u017cszym B+ pierwsza sekcja lampy 6N6P mia\u0142a oko\u0142o 124 V mi\u0119dzy anod\u0105 a katod\u0105. Druga sekcja, pracuj\u0105ca jako wt\u00f3rnik katodowy, mia\u0142a oko\u0142o 165 V mi\u0119dzy anod\u0105 a katod\u0105. Wt\u00f3rnik katodowy to uk\u0142ad lampowy, kt\u00f3ry zwykle nie daje du\u017cego wzmocnienia napi\u0119ciowego, ale zapewnia nisk\u0105 impedancj\u0119 wyj\u015bciow\u0105, czyli lepsz\u0105 zdolno\u015b\u0107 sterowania kolejnego urz\u0105dzenia lub kabla. Innymi s\u0142owy: wt\u00f3rnik pomaga poda\u0107 sygna\u0142 dalej w mocniejszy, stabilniejszy spos\u00f3b.<\/p>\n\n\n\n Teoretycznie wy\u017csze B+ pozwala\u0142o lampie 6N6P pracowa\u0107 dojrzalej. Lampa dostawa\u0142a wi\u0119kszy zapas napi\u0119cia, mog\u0142a pracowa\u0107 w bardziej liniowym obszarze, a ca\u0142y stopie\u0144 analogowy m\u00f3g\u0142 uzyska\u0107 wi\u0119ksz\u0105 swobod\u0119 dynamiczn\u0105. D\u017awi\u0119k rzeczywi\u015bcie zyska\u0142 skal\u0119, energi\u0119, rozmach i lepsz\u0105 kontrol\u0119 niskich cz\u0119stotliwo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Ale pierwsze wra\u017cenie nie by\u0142o jednoznaczne. Pojawi\u0142o si\u0119 poczucie, \u017ce energii jest za du\u017co. \u017be d\u017awi\u0119k robi si\u0119 bardziej spektakularny, ale mo\u017ce te\u017c bardziej m\u0119cz\u0105cy. \u017be ro\u015bnie dynamika i czytelno\u015b\u0107, ale razem z nimi pojawia si\u0119 napi\u0119cie, ba\u0142agan albo nadmierna ekspozycja.<\/p>\n\n\n\n W takim momencie bardzo \u0142atwo pope\u0142ni\u0107 b\u0142\u0105d interpretacyjny. Mo\u017cna powiedzie\u0107: \u201ewy\u017csze napi\u0119cie jest z\u0142e\u201d. Mo\u017cna wr\u00f3ci\u0107 do ni\u017cszego B+ i uzna\u0107 spraw\u0119 za zamkni\u0119t\u0105. Ale w rzeczywisto\u015bci wy\u017csze napi\u0119cie mog\u0142o nie by\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142em problemu. Mog\u0142o tylko ujawni\u0107 problemy istniej\u0105ce gdzie indziej.<\/p>\n\n\n\n To jest jeden z najwa\u017cniejszych mechanizm\u00f3w w ca\u0142ej budowie.<\/p>\n\n\n\n Wy\u017csze napi\u0119cie zasilania lampy nie tylko zmienia punkt pracy. Ono zwi\u0119ksza przejrzysto\u015b\u0107 i energi\u0119 ca\u0142ego stopnia analogowego. Je\u017celi w uk\u0142adzie istnieje jaki\u015b nierozwi\u0105zany problem \u2014 zak\u0142\u00f3cenia z transformatora, nieoptymalne po\u0142\u0105czenie masy, jitter w cz\u0119\u015bci cyfrowej, brud na granicy SPDIF i obudowy, \u017ale dobrany filtr PLL \u2014 to bardziej otwarty i dynamiczny stopie\u0144 analogowy mo\u017ce ten problem pokaza\u0107 wyra\u017aniej.<\/p>\n\n\n\n Wtedy konstruktor s\u0142yszy pogorszenie, ale nie wie jeszcze, gdzie ono naprawd\u0119 powsta\u0142o.<\/p>\n\n\n\n To troch\u0119 jak zmiana obiektywu w aparacie na ostrzejszy. Je\u015bli zdj\u0119cie jest poruszone, lepszy obiektyw nie naprawi b\u0142\u0119du. On poka\u017ce go wyra\u017aniej. Podobnie wy\u017csze B+ mog\u0142o sprawi\u0107, \u017ce 6N6P zacz\u0119\u0142a pracowa\u0107 swobodniej, ale jednocze\u015bnie przesta\u0142a \u0142agodzi\u0107 problemy ukryte w innych cz\u0119\u015bciach DAC-a.<\/p>\n\n\n\n Dopiero po kolejnej zmianie, czyli po pod\u0142\u0105czeniu ekranu elektrostatycznego transformatora do PE, sytuacja zacz\u0119\u0142a wygl\u0105da\u0107 inaczej.<\/p>\n\n\n\n Transformator zasilaj\u0105cy przenosi energi\u0119 z sieci 230 V do urz\u0105dzenia. Ma uzwojenie pierwotne, pod\u0142\u0105czone do sieci, oraz uzwojenia wt\u00f3rne, z kt\u00f3rych korzysta urz\u0105dzenie. Mi\u0119dzy tymi uzwojeniami istniej\u0105 paso\u017cytnicze pojemno\u015bci. Oznacza to, \u017ce zak\u0142\u00f3cenia wysokocz\u0119stotliwo\u015bciowe z sieci mog\u0105 cz\u0119\u015bciowo przenika\u0107 z uzwojenia pierwotnego na wt\u00f3rne, nawet je\u015bli elektrycznie uzwojenia s\u0105 odseparowane.<\/p>\n\n\n\n Ekran elektrostatyczny to przewodz\u0105ca warstwa umieszczona mi\u0119dzy uzwojeniem pierwotnym a wt\u00f3rnym transformatora. Jej zadaniem jest przechwytywanie zak\u0142\u00f3ce\u0144 pojemno\u015bciowych i odprowadzanie ich do przewodu ochronnego PE lub do obudowy. PE to przew\u00f3d ochronny, czyli \u017c\u00f3\u0142to-zielony przew\u00f3d w instalacji elektrycznej, po\u0142\u0105czony z uziemieniem budynku. W urz\u0105dzeniach audio PE bywa \u0142\u0105czony z metalow\u0105 obudow\u0105, aby zapewni\u0107 bezpiecze\u0144stwo i ekranowanie.<\/p>\n\n\n\n Na papierze ekran elektrostatyczny powinien pomaga\u0107. Ma zmniejsza\u0107 ilo\u015b\u0107 \u015bmieci z sieci, kt\u00f3re przechodz\u0105 do zasilacza i dalej do uk\u0142adu audio.<\/p>\n\n\n\n Ale w praktyce jego wp\u0142yw nie zawsze jest prosty. Po pod\u0142\u0105czeniu ekranu do PE d\u017awi\u0119k mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 czystszy, bardziej uporz\u0105dkowany i bardziej szczeg\u00f3\u0142owy. Jednocze\u015bnie mo\u017ce sprawia\u0107 wra\u017cenie chudszego, twardszego, mniej p\u0142ynnego albo mniej romantycznego. Po od\u0142\u0105czeniu ekranu d\u017awi\u0119k bywa pe\u0142niejszy i g\u0142adszy, ale czasem mniej rozdzielczy, bardziej zamglony lub bardziej \u201eu\u015bpiony\u201d.<\/p>\n\n\n\n W tym DAC-u w\u0142a\u015bnie tak wygl\u0105da\u0142 dylemat. Ekran transformatora nie by\u0142 oczywistym zwyci\u0119zc\u0105 od pierwszej sekundy. Pod\u0142\u0105czenie go do PE dawa\u0142o czysto\u015b\u0107, ale rodzi\u0142o pytanie, czy nie zabiera cz\u0119\u015bci barwy i mi\u0119kko\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Jednak w po\u0142\u0105czeniu z wy\u017cszym napi\u0119ciem B+ wydarzy\u0142o si\u0119 co\u015b bardzo wa\u017cnego: napi\u0119cie, kt\u00f3re wcze\u015bniej mog\u0142o sprawia\u0107 wra\u017cenie nadmiaru energii, zacz\u0119\u0142o pokazywa\u0107 swoje zalety. Po uporz\u0105dkowaniu zak\u0142\u00f3ce\u0144 przez ekran transformatora wy\u017csze B+ nie brzmia\u0142o ju\u017c jak chaos. Zacz\u0119\u0142o brzmie\u0107 jak swoboda.<\/p>\n\n\n\n To oznacza, \u017ce pierwotny problem m\u00f3g\u0142 nie le\u017ce\u0107 w samym napi\u0119ciu zasilania. Wy\u017csze napi\u0119cie niekoniecznie by\u0142o b\u0142\u0119dem. Ono mog\u0142o tylko ods\u0142oni\u0107, \u017ce inny obszar uk\u0142adu \u2014 na przyk\u0142ad przenikanie zak\u0142\u00f3ce\u0144 z transformatora \u2014 nie by\u0142 jeszcze pod kontrol\u0105.<\/p>\n\n\n\n To jest w\u0142a\u015bnie matrix zale\u017cno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n W prostym my\u015bleniu o audio zak\u0142ada si\u0119, \u017ce ka\u017cd\u0105 zmian\u0119 mo\u017cna oceni\u0107 oddzielnie.<\/p>\n\n\n\n Zmieniamy kondensator \u2014 s\u0142uchamy. Ale w dojrza\u0142ej konstrukcji to tak nie dzia\u0142a.<\/p>\n\n\n\n Ka\u017cda zmiana zmienia warunki, w kt\u00f3rych dzia\u0142aj\u0105 wszystkie pozosta\u0142e elementy. Zmiana zasilania lamp zmienia spos\u00f3b, w jaki s\u0142ycha\u0107 cyfrowy jitter. Zmiana filtra PLL zmienia to, jak odbieramy charakter stopnia lampowego. Pod\u0142\u0105czenie ekranu transformatora zmienia ocen\u0119 pojemno\u015bci w zasilaczu. Zmiana po\u0142\u0105czenia masy SPDIF z obudow\u0105 zmienia ocen\u0119 kierunkowo\u015bci rezystor\u00f3w. Poprawa fazowania transformatora mo\u017ce ujawni\u0107, \u017ce wcze\u015bniejsze \u201emuzykalne\u201d ustawienie by\u0142o tylko kompensacj\u0105 z\u0142ego punktu odniesienia.<\/p>\n\n\n\n Dlatego w takim projekcie nie ma prostego post\u0119pu: krok pierwszy, krok drugi, krok trzeci, koniec. Jest raczej spirala. Konstruktor wraca do wcze\u015bniejszych wybor\u00f3w, ale ju\u017c w nowym kontek\u015bcie.<\/p>\n\n\n\n Wcze\u015bniej wy\u017csze B+ mog\u0142o brzmie\u0107 zbyt energicznie. Po pod\u0142\u0105czeniu ekranu transformatora do PE zaczyna brzmie\u0107 dojrzalej. Do tego ka\u017cdy element \u017cyje w czasie. Nowy kondensator mo\u017ce by\u0107 pocz\u0105tkowo twardszy, bardziej p\u0142aski, mniej nasycony albo przeciwnie \u2014 efektowny, ale niestabilny. Po setkach godzin jego dielektryk, elektrolit, struktura wewn\u0119trzna i parametry robocze mog\u0105 si\u0119 ustabilizowa\u0107. To oznacza, \u017ce konstruktor ocenia nie tylko element, ale element w konkretnym momencie jego \u017cycia. Wariant przegrany pierwszego dnia mo\u017ce po czasie sta\u0107 si\u0119 naturalniejszy, a wariant zachwycaj\u0105cy od razu mo\u017ce po d\u0142u\u017cszym s\u0142uchaniu okaza\u0107 si\u0119 m\u0119cz\u0105cy.<\/p>\n\n\n\n To jest jeden z najbardziej frustruj\u0105cych, ale te\u017c najbardziej fascynuj\u0105cych moment\u00f3w budowy. Konstruktor zaczyna rozumie\u0107, \u017ce nie ocenia pojedynczej cz\u0119\u015bci. Ocenia reakcj\u0119 ca\u0142ego, aktualnie niedoskona\u0142ego systemu na zmian\u0119 jednej cz\u0119\u015bci.<\/p>\n\n\n\n A to zupe\u0142nie inna sprawa.<\/p>\n\n\n\n Dobrym przyk\u0142adem tego zjawiska s\u0105 rezystory Riken. Rikeny to japo\u0144skie rezystory w\u0119glowe, cenione w audio za barw\u0119, nasycenie i naturalno\u015b\u0107 \u015brednicy. W wielu uk\u0142adach lampowych maj\u0105 opini\u0119 element\u00f3w bardzo muzykalnych, mniej sterylnych ni\u017c typowe rezystory metalizowane.<\/p>\n\n\n\n Formalnie rezystor nie ma kierunku. Nie ma plusa i minusa. Powinien dzia\u0142a\u0107 tak samo niezale\u017cnie od tego, w kt\u00f3r\u0105 stron\u0119 zostanie wlutowany. Jednak w praktyce niekt\u00f3rzy konstruktorzy obserwuj\u0105, \u017ce fizyczna orientacja rezystora potrafi wp\u0142ywa\u0107 na brzmienie, zw\u0142aszcza w bardzo czu\u0142ych miejscach uk\u0142adu. Mo\u017ce to wynika\u0107 z asymetrii konstrukcji, pojemno\u015bci paso\u017cytniczych, sposobu wykonania warstwy oporowej, rozmieszczenia ko\u0144c\u00f3wek lub interakcji z impedancj\u0105 otoczenia.<\/p>\n\n\n\n W tym DAC-u uwag\u0119 zwr\u00f3ci\u0142a plamka farby na jednym ko\u0144cu rezystora. Gdy plamka by\u0142a ustawiona od strony wy\u017cszej impedancji, d\u017awi\u0119k stawa\u0142 si\u0119 bli\u017cszy, masywniejszy, bardziej barwny i bardziej obecny. Jednocze\u015bnie pojawia\u0142a si\u0119 obawa, \u017ce jest te\u017c brudniejszy. W przeciwnym kierunku mog\u0142o by\u0107 czy\u015bciej i bardziej otwarcie, ale by\u0107 mo\u017ce mniej g\u0119sto, mniej intymnie, mniej \u201emagicznie\u201d.<\/p>\n\n\n\n Na wczesnym etapie budowy, gdy urz\u0105dzenie by\u0142o jeszcze prototypem, bardziej masywny i barwny kierunek m\u00f3g\u0142 wydawa\u0107 si\u0119 zbawienny. Je\u017celi cyfra by\u0142a wtedy bardziej napi\u0119ta, PLL nie by\u0142o jeszcze idealnie dobrane, zasilanie nie by\u0142o ostateczne, masa SPDIF nie by\u0142a dopracowana, a ekran transformatora nie by\u0142 w\u0142a\u015bciwie wykorzystany, to taka orientacja Riken\u00f3w mog\u0142a dzia\u0142a\u0107 jak naturalny stabilizator brzmienia. Dodawa\u0142a cia\u0142a, wyg\u0142adza\u0142a nerwowo\u015b\u0107, robi\u0142a d\u017awi\u0119k bardziej ludzki.<\/p>\n\n\n\n Ale po poprawieniu innych obszar\u00f3w sytuacja mog\u0142a si\u0119 odwr\u00f3ci\u0107.<\/p>\n\n\n\n Gdy cyfra sta\u0142a si\u0119 spokojniejsza, PLL lepiej dobrane, zasilanie lamp dojrzalsze, ekranowanie transformatora bardziej skuteczne, fazy poprawione, a masa SPDIF lepiej odniesiona do obudowy, okaza\u0142o si\u0119, \u017ce dawny \u201ezbawienny\u201d kierunek Riken\u00f3w mo\u017ce ju\u017c nie by\u0107 potrzebny. Co wi\u0119cej, mo\u017ce przeszkadza\u0107. To, co wcze\u015bniej by\u0142o ratunkiem, teraz mo\u017ce by\u0107 maskowaniem. To, co wcze\u015bniej dawa\u0142o muzykalno\u015b\u0107, teraz mo\u017ce by\u0107 s\u0142yszane jako brud. To, co wcze\u015bniej skleja\u0142o obraz, teraz mo\u017ce ogranicza\u0107 przejrzysto\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n To jest bardzo wa\u017cne: wcze\u015bniejszy wyb\u00f3r nie musia\u0142 by\u0107 \u201eg\u0142upi\u201d ani \u201eb\u0142\u0119dny\u201d. On m\u00f3g\u0142 by\u0107 dobry w tamtej wersji urz\u0105dzenia. Ale urz\u0105dzenie si\u0119 zmieni\u0142o. A skoro zmieni\u0142 si\u0119 system, zmieni\u0142o si\u0119 znaczenie tej decyzji.<\/p>\n\n\n\n W\u0142a\u015bnie dlatego dojrza\u0142y konstruktor musi mie\u0107 odwag\u0119 rewidowa\u0107 nawet te wybory, kt\u00f3re kiedy\u015b wydawa\u0142y si\u0119 absolutnie wygrane.<\/p>\n\n\n\n Kolejnym obszarem wymagaj\u0105cym wyja\u015bnienia jest PLL. Skr\u00f3t PLL oznacza Phase-Locked Loop, czyli p\u0119tl\u0119 synchronizacji fazowej. W odbiorniku SPDIF, takim jak CS8414, PLL s\u0142u\u017cy do odzyskiwania zegara z przychodz\u0105cego sygna\u0142u cyfrowego.<\/p>\n\n\n\n To bardzo wa\u017cne. Sygna\u0142 SPDIF przesy\u0142a jednocze\u015bnie dane audio oraz informacj\u0119 czasow\u0105. Odbiornik musi z tego strumienia odtworzy\u0107 stabilny zegar, wed\u0142ug kt\u00f3rego dane b\u0119d\u0105 dalej przetwarzane. Je\u015bli zegar ma zbyt du\u017co drga\u0144 czasowych, czyli jittera, d\u017awi\u0119k mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 mniej naturalny. Czasem objawia si\u0119 to twardo\u015bci\u0105 wokali, szklisto\u015bci\u0105 g\u00f3ry, sp\u0142aszczeniem przestrzeni, brakiem spokoju albo nerwow\u0105 ekspozycj\u0105 detalu.<\/p>\n\n\n\n Filtr PLL zwykle sk\u0142ada si\u0119 z rezystora i kondensatora dobranych wed\u0142ug zalece\u0144 producenta uk\u0142adu. W praktyce jednak r\u00f3\u017cne warto\u015bci mog\u0105 zmienia\u0107 zachowanie p\u0119tli: szybko\u015b\u0107 \u0142apania sygna\u0142u, stabilno\u015b\u0107 synchronizacji, odporno\u015b\u0107 na jitter oraz spos\u00f3b, w jaki zak\u0142\u00f3cenia czasowe s\u0105 przenoszone dalej.<\/p>\n\n\n\n W tym DAC-u testowane by\u0142y warto\u015bci takie jak 100 \u03a9 z kondensatorem 100 nF, 200 \u03a9 z 100 nF, a tak\u017ce rozwa\u017cane wi\u0119ksze rezystancje, na przyk\u0142ad 350 \u03a9 czy 500 \u03a9. Om, oznaczany symbolem \u03a9, to jednostka rezystancji. Nanofarad, nF, to jednostka pojemno\u015bci kondensatora. 100 nF oznacza 0,1 mikrofarada.<\/p>\n\n\n\n W ods\u0142uchu ni\u017csza rezystancja, na przyk\u0142ad 100 \u03a9 z 100 nF, dawa\u0142a bardzo czysty, precyzyjny, szybki d\u017awi\u0119k, ale mog\u0142a te\u017c czasem wprowadza\u0107 twardo\u015b\u0107 wokali. Wariant 200 \u03a9 z 100 nF dawa\u0142 wi\u0119ksz\u0105 mas\u0119, p\u0142ynno\u015b\u0107 i rozmiar, ale m\u00f3g\u0142 zmienia\u0107 spos\u00f3b prowadzenia ataku i konturu.<\/p>\n\n\n\n Znowu pojawia si\u0119 podstawowy problem: co jest popraw\u0105, a co kompensacj\u0105?<\/p>\n\n\n\n Je\u017celi uk\u0142ad analogowy jest jeszcze zbyt twardy albo zasilanie cyfrowe zbyt nerwowe, \u0142agodniejszy filtr PLL mo\u017ce wydawa\u0107 si\u0119 lepszy, bo wyg\u0142adza ca\u0142o\u015b\u0107. Ale gdy poprawimy zasilanie, ekranowanie i mas\u0119, ten sam \u0142agodniejszy wariant mo\u017ce zacz\u0105\u0107 brzmie\u0107 jak utrata precyzji. Z drugiej strony bardziej precyzyjny wariant PLL mo\u017ce pocz\u0105tkowo wydawa\u0107 si\u0119 twardy, ale po uporz\u0105dkowaniu reszty urz\u0105dzenia mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119 bardziej prawdziwy.<\/p>\n\n\n\n PLL jest wi\u0119c nie tylko technicznym filtrem w odbiorniku cyfrowym. W takim DAC-u staje si\u0119 jednym z regulator\u00f3w napi\u0119cia emocjonalnego ca\u0142ego d\u017awi\u0119ku.<\/p>\n\n\n\n Wej\u015bcie SPDIF to miejsce, w kt\u00f3rym do DAC-a wchodzi sygna\u0142 z zewn\u0119trznego transportu CD lub innego \u017ar\u00f3d\u0142a cyfrowego. W omawianym urz\u0105dzeniu sygna\u0142 SPDIF trafia przez gniazdo RCA. Takie gniazdo ma pin \u015brodkowy, kt\u00f3rym p\u0142ynie sygna\u0142, oraz mas\u0119, czyli zewn\u0119trzny pier\u015bcie\u0144 po\u0142\u0105czony z ekranem kabla.<\/p>\n\n\n\n Problem polega na tym, \u017ce masa wej\u015bcia SPDIF jest jednocze\u015bnie cz\u0119\u015bci\u0105 obwodu sygna\u0142owego i drog\u0105, kt\u00f3r\u0105 mog\u0105 wchodzi\u0107 zak\u0142\u00f3cenia wysokocz\u0119stotliwo\u015bciowe. Nawet je\u015bli w torze znajduje si\u0119 transformator separuj\u0105cy SPDIF, rzeczywiste pojemno\u015bci paso\u017cytnicze, ekran kabla i obudowa nadal mog\u0105 tworzy\u0107 skomplikowany uk\u0142ad odniesie\u0144.<\/p>\n\n\n\n W tej konstrukcji bardzo dobre efekty da\u0142o po\u0142\u0105czenie masy gniazda SPDIF z obudow\u0105 b\u0119d\u0105c\u0105 na potencjale PE przez niewielki kondensator, oko\u0142o 2,2 nF, r\u00f3wnolegle z rezystorem 330 k\u03a9. Kiloohm, k\u03a9, oznacza tysi\u0105ce om\u00f3w, wi\u0119c 330 k\u03a9 to bardzo du\u017ca rezystancja. Rezystor taki nie tworzy mocnego po\u0142\u0105czenia pr\u0105dowego, lecz pozwala ustali\u0107 s\u0142abe odniesienie sta\u0142opr\u0105dowe. Kondensator 2,2 nF daje natomiast drog\u0119 dla bardzo wysokich cz\u0119stotliwo\u015bci, czyli dla zak\u0142\u00f3ce\u0144 radiowych i \u015bmieci cyfrowych.<\/p>\n\n\n\n Mo\u017cna to wyja\u015bni\u0107 prosto: rezystor m\u00f3wi masie SPDIF, gdzie mniej wi\u0119cej jest obudowa, ale nie wi\u0105\u017ce jej brutalnie. Kondensator pozwala szybkim zak\u0142\u00f3ceniom uciec do chassis, ale nie \u0142\u0105czy mocno niskich cz\u0119stotliwo\u015bci ani pr\u0105du sta\u0142ego.<\/p>\n\n\n\n Taki uk\u0142ad jest kompromisem. Ma oczy\u015bci\u0107 wej\u015bcie cyfrowe, nie robi\u0105c jednocze\u015bnie pe\u0142nego, twardego po\u0142\u0105czenia masy sygna\u0142owej z PE. W audio to bardzo wa\u017cne, bo pe\u0142ne po\u0142\u0105czenie masy sygna\u0142owej z przewodem ochronnym mo\u017ce czasem powodowa\u0107 p\u0119tle masy, przyd\u017awi\u0119k albo przenoszenie zak\u0142\u00f3ce\u0144 z instalacji elektrycznej.<\/p>\n\n\n\n Ale nawet tutaj nie ma jednej prawdy. Wi\u0119kszy kondensator mo\u017ce skuteczniej odprowadza\u0107 zak\u0142\u00f3cenia wysokocz\u0119stotliwo\u015bciowe, ale mo\u017ce te\u017c zbyt mocno powi\u0105za\u0107 wej\u015bcie SPDIF z obudow\u0105 i PE. Mniejszy kondensator mo\u017ce by\u0107 subtelniejszy, lecz mniej skuteczny. Sam rezystor mo\u017ce dawa\u0107 inne odczucie ni\u017c rezystor z kondensatorem. A charakter konkretnego kondensatora \u2014 foliowego, ceramicznego, starego Rodensteina KP1838, nowoczesnego elementu klasy Y \u2014 r\u00f3wnie\u017c mo\u017ce zmieni\u0107 odbi\u00f3r.<\/p>\n\n\n\n To kolejny element matrixu. Po zmianie po\u0142\u0105czenia SPDIF z obudow\u0105 trzeba ponownie oceni\u0107 PLL, zasilanie cyfry, kierunkowo\u015b\u0107 rezystor\u00f3w i spos\u00f3b pracy lampy. Bo ka\u017cde z tych miejsc mo\u017ce wcze\u015bniej kompensowa\u0107 problem, kt\u00f3ry w\u0142a\u015bnie zosta\u0142 rozwi\u0105zany.<\/p>\n\n\n\n W teorii PE, czyli przew\u00f3d ochronny, jest idealnym punktem bezpiecze\u0144stwa. Metalowa obudowa urz\u0105dzenia jest pod\u0142\u0105czona do PE po to, aby w razie awarii napi\u0119cie sieciowe nie pojawi\u0142o si\u0119 na obudowie. To kwestia bezpiecze\u0144stwa, a nie audiofilskiej preferencji.<\/p>\n\n\n\n Jednak z punktu widzenia zak\u0142\u00f3ce\u0144 wysokocz\u0119stotliwo\u015bciowych PE nie zawsze jest idealnie czystym punktem. Do tej samej instalacji domowej pod\u0142\u0105czone s\u0105 komputery, zasilacze impulsowe, \u0142adowarki, routery, lod\u00f3wki, pralki, listwy z filtrami i wiele innych urz\u0105dze\u0144. Wszystko to mo\u017ce wprowadza\u0107 do przewodu ochronnego pewien poziom zak\u0142\u00f3ce\u0144.<\/p>\n\n\n\n Dlatego w audio PE ma podw\u00f3jn\u0105 natur\u0119. Z jednej strony jest koniecznym elementem bezpiecze\u0144stwa i ekranowania. Z drugiej strony mo\u017ce by\u0107 drog\u0105, kt\u00f3r\u0105 do urz\u0105dzenia wracaj\u0105 \u015bmieci z otoczenia. Nie oznacza to, \u017ce nale\u017cy rezygnowa\u0107 z PE. Oznacza to, \u017ce trzeba bardzo \u015bwiadomie decydowa\u0107, co \u0142\u0105czymy z PE bezpo\u015brednio, co przez kondensator, co przez rezystor, a czego nie \u0142\u0105czymy wcale.<\/p>\n\n\n\n W tym DAC-u miedziana p\u0142yta i obudowa s\u0105 na potencjale PE, natomiast masa sygna\u0142owa nie jest z nimi bezpo\u015brednio po\u0142\u0105czona. To rozwi\u0105zanie ma sens: obudowa pe\u0142ni funkcj\u0119 ekranu i elementu ochronnego, ale nie staje si\u0119 g\u0142\u00f3wn\u0105 drog\u0105 pr\u0105d\u00f3w sygna\u0142owych. Masa SPDIF dostaje natomiast kontrolowane po\u0142\u0105czenie przez uk\u0142ad RC, czyli rezystor i kondensator.<\/p>\n\n\n\n To jest bardzo \u015bwiadoma filozofia budowy. Nie chodzi o magiczne \u201euziemienie wszystkiego\u201d. Chodzi o sterowanie tym, kt\u00f3r\u0119dy p\u0142yn\u0105 pr\u0105dy zak\u0142\u00f3ce\u0144 i gdzie urz\u0105dzenie ma sw\u00f3j punkt odniesienia.<\/p>\n\n\n\n W tym projekcie kondensatory s\u0105 jednym z g\u0142\u00f3wnych narz\u0119dzi strojenia, ale nie w prymitywnym sensie \u201eten kondensator gra ciep\u0142o, a ten jasno\u201d. Chodzi o to, \u017ce kondensator w r\u00f3\u017cnych miejscach uk\u0142adu pe\u0142ni r\u00f3\u017cne funkcje.<\/p>\n\n\n\n W zasilaczu wysokiego napi\u0119cia lamp kondensatory magazynuj\u0105 energi\u0119 i wyg\u0142adzaj\u0105 napi\u0119cie po prostowaniu. W zasilaniu cyfrowym stabilizuj\u0105 prac\u0119 uk\u0142ad\u00f3w scalonych. Przy wej\u015bciu SPDIF mog\u0105 odprowadza\u0107 zak\u0142\u00f3cenia wysokocz\u0119stotliwo\u015bciowe. Przy sieci 230 V mog\u0105 t\u0142umi\u0107 zak\u0142\u00f3cenia mi\u0119dzy przewodami L i N, czyli mi\u0119dzy przewodem fazowym i neutralnym.<\/p>\n\n\n\n W zasilaniu lampowym wi\u0119ksza pojemno\u015b\u0107 po d\u0142awiku mo\u017ce poprawi\u0107 kontrol\u0119, zmniejszy\u0107 t\u0119tnienia i ustabilizowa\u0107 napi\u0119cie. Ale zbyt du\u017ca lub \u017ale umieszczona pojemno\u015b\u0107 mo\u017ce zmieni\u0107 charakter prostownika, zwi\u0119kszy\u0107 impulsy pr\u0105dowe, usztywni\u0107 d\u017awi\u0119k albo odebra\u0107 mu naturalny oddech. Dlatego dodanie pojemno\u015bci nie jest automatycznie lepsze. Jest zmian\u0105 charakteru pracy ca\u0142ego zasilacza.<\/p>\n\n\n\n W zasilaniu cyfrowym kondensatory o niskiej impedancji, na przyk\u0142ad OS-CON, mog\u0105 poprawia\u0107 stabilno\u015b\u0107 lokalnego zasilania uk\u0142ad\u00f3w cyfrowych. Ale mog\u0105 te\u017c zmieni\u0107 charakter zak\u0142\u00f3ce\u0144, ostro\u015b\u0107 kraw\u0119dzi prze\u0142\u0105czania i spos\u00f3b, w jaki cz\u0119\u015b\u0107 cyfrowa wp\u0142ywa na analog. W DAC-u NOS na AD1865 to szczeg\u00f3lnie wa\u017cne, bo cz\u0119\u015b\u0107 cyfrowa i analogowa s\u0105 bardzo blisko siebie, nie tylko fizycznie, ale te\u017c energetycznie.<\/p>\n\n\n\n Osobny temat to kondensatory pracuj\u0105ce przy sieci 230 V. Tutaj bezpiecze\u0144stwo jest wa\u017cniejsze ni\u017c brzmienie. Mi\u0119dzy przewodem fazowym L a neutralnym N powinno si\u0119 stosowa\u0107 kondensatory klasy X2, przeznaczone do pracy bezpo\u015brednio w poprzek sieci. Mi\u0119dzy stron\u0105 sieciow\u0105 a obudow\u0105 lub PE stosuje si\u0119 kondensatory klasy Y. Zwyk\u0142y kondensator foliowy, nawet bardzo dobry brzmieniowo, nie powinien zast\u0119powa\u0107 elementu certyfikowanego do pracy w sieci. To nie jest kwestia gustu, tylko bezpiecze\u0144stwa po\u017carowego i przeciwpora\u017ceniowego.<\/p>\n\n\n\n W takim projekcie konstruktor musi wi\u0119c stale odr\u00f3\u017cnia\u0107 dwa \u015bwiaty: miejsca, gdzie mo\u017cna eksperymentowa\u0107 brzmieniowo, oraz miejsca, gdzie regu\u0142y bezpiecze\u0144stwa s\u0105 nienegocjowalne.<\/p>\n\n\n\n Do wszystkich tych zale\u017cno\u015bci dochodzi jeszcze wygrzewanie element\u00f3w. W audio tym s\u0142owem okre\u015bla si\u0119 proces stabilizacji element\u00f3w podczas pierwszych dziesi\u0105tek, setek, a czasem nawet tysi\u0119cy godzin pracy. Najcz\u0119\u015bciej m\u00f3wi si\u0119 o kondensatorach, ale zjawisko dotyczy r\u00f3wnie\u017c rezystor\u00f3w, przewod\u00f3w, transformator\u00f3w, lamp, z\u0142\u0105cz i ca\u0142ych uk\u0142ad\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Nie trzeba od razu traktowa\u0107 wygrzewania mistycznie. W wielu elementach rzeczywi\u015bcie zachodz\u0105 procesy stabilizacji: formowanie dielektryka, zmiany w elektrolitach, ustalanie punkt\u00f3w pracy, stabilizacja parametr\u00f3w po cyklach grzania i ch\u0142odzenia, zmiany mechaniczne oraz termiczne. Z perspektywy konstruktora najwa\u017cniejsze jest jednak co\u015b prostszego: nowy element mo\u017ce nie brzmie\u0107 tak samo jak ten sam element po d\u0142ugim czasie pracy.<\/p>\n\n\n\n To bardzo utrudnia wybory. Nowy kondensator mo\u017ce na pocz\u0105tku wydawa\u0107 si\u0119 twardy, szorstki, p\u0142aski albo zbyt efektowny. Po kilkuset godzinach mo\u017ce si\u0119 uspokoi\u0107, otworzy\u0107, nabra\u0107 barwy i p\u0142ynno\u015bci. Inny element mo\u017ce przeciwnie \u2014 na pocz\u0105tku zachwyci\u0107 \u015bwie\u017c\u0105 energi\u0105, a po czasie pokaza\u0107, \u017ce jego charakter jest m\u0119cz\u0105cy. Dlatego decyzje podejmowane po jednym wieczorze bywaj\u0105 ryzykowne.<\/p>\n\n\n\n Wygrzewanie wprowadza do matrixu kolejn\u0105 o\u015b: nie tylko \u201eco zmieni\u0142em?\u201d, ale te\u017c \u201ew jakim wieku ods\u0142uchowym jest element, kt\u00f3ry oceniam?\u201d. Nowy kondensator nie zawsze powinien by\u0107 por\u00f3wnywany z kondensatorem pracuj\u0105cym tysi\u0105c godzin, bo to nie jest do ko\u0144ca ten sam stan elementu. W praktyce oznacza to jeszcze wi\u0119cej cierpliwo\u015bci, jeszcze wi\u0119cej powrot\u00f3w i jeszcze wi\u0119ksz\u0105 ostro\u017cno\u015b\u0107 wobec pierwszych wra\u017ce\u0144.<\/p>\n\n\n\n W rozmowach o tym DAC-u pojawia\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c temat fazowania, czyli zgodno\u015bci orientacji uzwoje\u0144 transformator\u00f3w i sposobu pod\u0142\u0105czenia przewod\u00f3w. Dla wielu os\u00f3b brzmi to jak detal. W praktyce w urz\u0105dzeniu z wieloma transformatorami, d\u0142awikami, ekranami i po\u0142\u0105czeniami do chassis faza mo\u017ce zmienia\u0107 spos\u00f3b rozk\u0142adu p\u00f3l, pr\u0105d\u00f3w up\u0142ywu i zak\u0142\u00f3ce\u0144.<\/p>\n\n\n\n Transformator ma uzwojenie pierwotne i wt\u00f3rne. To, kt\u00f3ry koniec uzwojenia potraktujemy jako pocz\u0105tek, a kt\u00f3ry jako koniec, mo\u017ce mie\u0107 znaczenie dla relacji fazowej mi\u0119dzy napi\u0119ciami oraz dla pojemno\u015bciowego sprz\u0119\u017cenia zak\u0142\u00f3ce\u0144. W idealnym modelu transformatora nie by\u0142oby problemu. W realnym urz\u0105dzeniu, gdzie istniej\u0105 pojemno\u015bci mi\u0119dzy uzwojeniami, ekranami, rdzeniem, obudow\u0105 i przewodami, orientacja mo\u017ce zmienia\u0107 ilo\u015b\u0107 zak\u0142\u00f3ce\u0144 przenikaj\u0105cych do uk\u0142adu.<\/p>\n\n\n\n Je\u017celi po zmianie fazy transformatora d\u017awi\u0119k staje si\u0119 spokojniejszy, bardziej otwarty albo mniej twardy, nie musi to oznacza\u0107 \u017cadnej magii. Mo\u017ce oznacza\u0107, \u017ce inaczej u\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 pr\u0105dy up\u0142ywu i napi\u0119cia zak\u0142\u00f3caj\u0105ce wzgl\u0119dem chassis oraz masy uk\u0142adu.<\/p>\n\n\n\n I znowu: zmiana fazy mo\u017ce podwa\u017cy\u0107 wcze\u015bniejsze decyzje. Wariant kondensatora, kt\u00f3ry wcze\u015bniej by\u0142 najlepszy, po poprawieniu fazy mo\u017ce by\u0107 zbyt ciemny. Kierunek rezystora, kt\u00f3ry wcze\u015bniej dawa\u0142 potrzebne cia\u0142o, po poprawieniu fazy mo\u017ce zacz\u0105\u0107 zamula\u0107. Wy\u017csze B+, kt\u00f3re wcze\u015bniej by\u0142o nerwowe, po poprawieniu fazy mo\u017ce nabra\u0107 sensu.<\/p>\n\n\n\n W tym projekcie bardzo wa\u017cna jest tak\u017ce mechanika. DAC jest budowany na masywnej p\u0142ycie miedzianej. Mied\u017a nie jest przypadkowym materia\u0142em. Jest \u015bwietnym przewodnikiem, ma du\u017c\u0105 mas\u0119, dobrze ekranuje pole elektryczne i tworzy solidn\u0105 baz\u0119 mechaniczn\u0105. Na p\u0142ycie znajduj\u0105 si\u0119 transformatory, d\u0142awiki, kondensatory, podstawki lamp, gniazda RCA WBT, gniazdo IEC z filtrem sieciowym i inne elementy.<\/p>\n\n\n\n Mechanika nie jest tylko estetyk\u0105. W urz\u0105dzeniu lampowym i cyfrowym jednocze\u015bnie rozmieszczenie element\u00f3w ma znaczenie. Transformator sieciowy emituje pole magnetyczne. D\u0142awiki pracuj\u0105 z pr\u0105dem pulsuj\u0105cym. Przewody zasilania \u017carzenia lamp mog\u0105 wnosi\u0107 przyd\u017awi\u0119k. Przewody wysokiego napi\u0119cia mog\u0105 sprz\u0119ga\u0107 si\u0119 z obwodami sygna\u0142owymi. Masa obudowy mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 ekranem albo przypadkow\u0105 anten\u0105.<\/p>\n\n\n\n Dlatego po\u0142o\u017cenie element\u00f3w, spos\u00f3b prowadzenia przewod\u00f3w, odleg\u0142o\u015bci, k\u0105ty ustawienia transformator\u00f3w, izolacja d\u0142awik\u00f3w od p\u0142yty, pod\u0142\u0105czenie puszki transformatora do PE albo pozostawienie jej p\u0142ywaj\u0105cej \u2014 wszystko to jest cz\u0119\u015bci\u0105 uk\u0142adu.<\/p>\n\n\n\n W takim DAC-u schemat elektryczny jest tylko map\u0105 idei. Prawdziwe urz\u0105dzenie istnieje w trzech wymiarach.<\/p>\n\n\n\n Jednym z najwa\u017cniejszych pyta\u0144 w ca\u0142ym procesie jest pytanie o brud.<\/p>\n\n\n\n Czasem wariant brudniejszy mo\u017ce wydawa\u0107 si\u0119 bardziej muzykalny. Daje wi\u0119ksz\u0105 mas\u0119, bli\u017cszy wokal, wi\u0119cej cia\u0142a, bardziej namacalny obraz. Ale mo\u017ce to by\u0107 z\u0142udzenie. Je\u017celi brud polega na drobnym zniekszta\u0142ceniu, lekkim zamgleniu, zaokr\u0105gleniu ataku albo podbarwieniu \u015brednicy, ucho mo\u017ce odebra\u0107 to jako przyjemno\u015b\u0107. Szczeg\u00f3lnie w kr\u00f3tkim ods\u0142uchu.<\/p>\n\n\n\n Z drugiej strony wariant czystszy mo\u017ce pocz\u0105tkowo wydawa\u0107 si\u0119 chudszy, mniej romantyczny, bardziej bezlitosny. Ale po d\u0142u\u017cszym s\u0142uchaniu mo\u017ce si\u0119 okaza\u0107, \u017ce to on daje wi\u0119cej prawdziwej informacji, wi\u0119cej spokoju i mniej zm\u0119czenia.<\/p>\n\n\n\n Najtrudniejsze jest to, \u017ce nie ma prostego testu. Trzeba s\u0142ucha\u0107 d\u0142ugo. Jedna zmiana na kilka dni, te same p\u0142yty, r\u00f3\u017cne g\u0142o\u015bno\u015bci, r\u00f3\u017cne nastroje, r\u00f3\u017cne godziny. Trzeba sprawdzi\u0107, czy pierwsze wra\u017cenie nie by\u0142o tylko efektem kontrastu. Cz\u0119sto zmiana, kt\u00f3ra robi wielkie wra\u017cenie po pi\u0119ciu minutach, po trzech dniach okazuje si\u0119 m\u0119cz\u0105ca. Inna, skromniejsza, po czasie okazuje si\u0119 bardziej prawdziwa.<\/p>\n\n\n\n Do tego dochodzi kondycja samego s\u0142uchacza. Ten sam system mo\u017ce by\u0107 odebrany inaczej po spokojnym dniu, a inaczej po dniu pe\u0142nym stresu. Zm\u0119czenie mo\u017ce sprawi\u0107, \u017ce d\u017awi\u0119k wyda si\u0119 ostrzejszy. Dobry nastr\u00f3j mo\u017ce zwi\u0119kszy\u0107 tolerancj\u0119 na pewne niedoskona\u0142o\u015bci. Pogoda, ci\u015bnienie, napi\u0119cie w ciele, poziom energii i koncentracji \u2014 wszystko to mo\u017ce zmienia\u0107 ocen\u0119. Dlatego pojedynczy wiecz\u00f3r ods\u0142uchowy nigdy nie powinien by\u0107 wyrokiem.<\/p>\n\n\n\n W tej konstrukcji tak wa\u017cna jest ostro\u017cno\u015b\u0107 wobec w\u0142asnego zachwytu. Konstruktor nie ufa natychmiast ka\u017cdemu \u201elepiej\u201d. Pyta: czy to naprawd\u0119 lepiej, czy tylko inaczej? Czy wi\u0119ksza masa jest naturalnym cia\u0142em instrument\u00f3w, czy rozmyciem konturu? Czy wi\u0119ksza detaliczno\u015b\u0107 jest prawdziw\u0105 rozdzielczo\u015bci\u0105, czy podkre\u015blonym szumem? Czy bli\u017cszy wokal jest obecno\u015bci\u0105, czy podbarwieniem?<\/p>\n\n\n\n To s\u0105 pytania, kt\u00f3re oddzielaj\u0105 powa\u017cn\u0105 budow\u0119 od zabawy w wymian\u0119 cz\u0119\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Najbardziej charakterystyczne dla tej historii jest to, \u017ce \u017cadna zmiana nie ko\u0144czy procesu. Ka\u017cda otwiera nast\u0119pny etap.<\/p>\n\n\n\n Podniesienie zasilania na odczep transformatora 280-0-280 V pozwoli\u0142o lampie 6N6P pracowa\u0107 w lepszych warunkach napi\u0119ciowych. Pocz\u0105tkowo da\u0142o to wra\u017cenie nadmiaru energii. Ale po pod\u0142\u0105czeniu ekranu elektrostatycznego transformatora do PE okaza\u0142o si\u0119, \u017ce ta energia mo\u017ce by\u0107 zalet\u0105, je\u017celi uk\u0142ad jest czystszy. Czyli problem nie le\u017ca\u0142 wy\u0142\u0105cznie w napi\u0119ciu. Wy\u017csze napi\u0119cie obna\u017cy\u0142o potrzeb\u0119 uporz\u0105dkowania ekranowania.<\/p>\n\n\n\n Z kolei pod\u0142\u0105czenie ekranu transformatora do PE zmieni\u0142o ocen\u0119 wcze\u015bniejszych wybor\u00f3w brzmieniowych. Skoro d\u017awi\u0119k sta\u0142 si\u0119 czystszy, to niekt\u00f3re wcze\u015bniejsze \u201eocieplaj\u0105ce\u201d lub \u201ewype\u0142niaj\u0105ce\u201d decyzje mog\u0142y przesta\u0107 by\u0107 potrzebne. Wtedy trzeba wr\u00f3ci\u0107 do Riken\u00f3w, kondensator\u00f3w, PLL, po\u0142\u0105cze\u0144 masy i sprawdzi\u0107 je od nowa.<\/p>\n\n\n\n Poprawa filtra PLL w CS8414 mog\u0142a zmniejszy\u0107 twardo\u015b\u0107 cyfry. To z kolei mog\u0142o sprawi\u0107, \u017ce wcze\u015bniejszy kierunek rezystor\u00f3w Riken, kt\u00f3ry \u0142agodzi\u0142 t\u0119 twardo\u015b\u0107, sta\u0142 si\u0119 zbyt brudny. Poprawa fazy transformator\u00f3w mog\u0142a zmniejszy\u0107 napi\u0119cie w d\u017awi\u0119ku, przez co wi\u0119ksza pojemno\u015b\u0107 w zasilaniu przesta\u0142a by\u0107 konieczna. Lepsze po\u0142\u0105czenie masy SPDIF z obudow\u0105 mog\u0142o ograniczy\u0107 zak\u0142\u00f3cenia RF, przez co wcze\u015bniej u\u017cywany kondensator o \u201emi\u0119kkim\u201d charakterze m\u00f3g\u0142 zacz\u0105\u0107 nadmiernie wyg\u0142adza\u0107.<\/p>\n\n\n\n To jest prawdziwa natura matrixu konstruktora: I dok\u0142adnie tak samo dzia\u0142a pe\u0142ny system audio. Zmiana \u017ar\u00f3d\u0142a mo\u017ce zmieni\u0107 ocen\u0119 wzmacniacza. Zmiana kolumn mo\u017ce pokaza\u0107, \u017ce kabel, kt\u00f3ry wcze\u015bniej ratowa\u0142 r\u00f3wnowag\u0119, teraz przeszkadza. Poprawa akustyki pokoju mo\u017ce ujawni\u0107, \u017ce system by\u0142 wcze\u015bniej sztucznie docieplony. Lepsze zasilanie mo\u017ce sprawi\u0107, \u017ce dawniej lubiane elementy zaczn\u0105 wydawa\u0107 si\u0119 wolne, ciemne albo brudne. Matrix nie ko\u0144czy si\u0119 wewn\u0105trz DAC-a. On rozci\u0105ga si\u0119 na ca\u0142y tor.<\/p>\n\n\n\n Wielu konstruktor\u00f3w zatrzymuje si\u0119 w miejscu, w kt\u00f3rym znajdzie pierwszy wyra\u017anie lepszy wariant. To naturalne. Je\u017celi jaka\u015b zmiana przynios\u0142a ulg\u0119, trudno p\u00f3\u017aniej do niej wraca\u0107 i podwa\u017ca\u0107 w\u0142asny sukces.<\/p>\n\n\n\n Ale w budowie takiego DAC-a to konieczne.<\/p>\n\n\n\n Je\u017celi rezystory Riken w okre\u015blonej orientacji kiedy\u015b wygra\u0142y, trzeba po czasie zapyta\u0107: czy nadal wygrywaj\u0105? Dojrza\u0142o\u015b\u0107 konstruktora polega na tym, \u017ce nie przywi\u0105zuje si\u0119 emocjonalnie do wcze\u015bniejszych decyzji. Nawet je\u017celi kosztowa\u0142y du\u017co pracy. Nawet je\u017celi wydawa\u0142y si\u0119 prze\u0142omowe. Nawet je\u017celi potwierdza\u0142y wcze\u015bniejsz\u0105 intuicj\u0119.<\/p>\n\n\n\n Ka\u017cda decyzja jest wa\u017cna tylko w aktualnym kontek\u015bcie urz\u0105dzenia.<\/p>\n\n\n\n Strojenie urz\u0105dzenia polega na doprowadzeniu wszystkich jego cz\u0119\u015bci do takiego stanu, w kt\u00f3rym dzia\u0142aj\u0105 wsp\u00f3lnie i nie musz\u0105 kompensowa\u0107 swoich b\u0142\u0119d\u00f3w. Maskowanie polega na tym, \u017ce jeden element zakrywa problem innego elementu.<\/p>\n\n\n\n Przyk\u0142ad strojenia: poprawiamy prowadzenie masy SPDIF, zmniejszamy zak\u0142\u00f3cenia, po czym mo\u017cemy u\u017cy\u0107 bardziej neutralnych rezystor\u00f3w albo odwr\u00f3ci\u0107 ich kierunek, bo uk\u0142ad nie potrzebuje ju\u017c sztucznego doci\u0105\u017cenia.<\/p>\n\n\n\n Przyk\u0142ad maskowania: cyfra jest twarda, wi\u0119c wybieramy cieplejsz\u0105 orientacj\u0119 rezystor\u00f3w, ciemniejszy kondensator albo ni\u017csze napi\u0119cie zasilania, \u017ceby d\u017awi\u0119k by\u0142 przyjemniejszy. W kr\u00f3tkim ods\u0142uchu dzia\u0142a. Ale problem cyfry nie zosta\u0142 rozwi\u0105zany. Zosta\u0142 przykryty.<\/p>\n\n\n\n Prawdziwe strojenie cz\u0119sto polega wi\u0119c nie na dodawaniu kolejnych \u201emuzykalnych\u201d element\u00f3w, ale na usuwaniu protez, kt\u00f3re by\u0142y potrzebne na wcze\u015bniejszym etapie.<\/p>\n\n\n\n To trudny moment, bo czasem po zdj\u0119ciu maski d\u017awi\u0119k chwilowo wydaje si\u0119 mniej romantyczny. Ale je\u017celi fundamenty s\u0105 poprawione, urz\u0105dzenie mo\u017ce p\u00f3\u017aniej odzyska\u0107 barw\u0119 ju\u017c bez brudu. To jest r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy g\u0119sto\u015bci\u0105 prawdziw\u0105 a g\u0119sto\u015bci\u0105 wynikaj\u0105c\u0105 z zamglenia.<\/p>\n\n\n\n Bo konstruktor nigdy nie s\u0142ucha pojedynczej zmiany w pr\u00f3\u017cni. S\u0142ucha ca\u0142ego systemu.<\/p>\n\n\n\n Je\u017celi zmieni rezystor, s\u0142yszy nie tylko rezystor. S\u0142yszy rezystor w konkretnym uk\u0142adzie lampowym, z konkretnym zasilaniem, konkretnym transformatorem, konkretnym filtrem PLL, konkretnym po\u0142\u0105czeniem masy, konkretnym kablem SPDIF, konkretnym transportem CD, konkretn\u0105 obudow\u0105 i konkretnym pokojem ods\u0142uchowym.<\/p>\n\n\n\n S\u0142yszy te\u017c elementy w okre\u015blonym momencie ich \u017cycia. Nowy kondensator, \u015bwie\u017co lutowany rezystor, transformator po kilku godzinach pracy, lampa po rozgrzaniu albo po wielu cyklach pracy \u2014 to wszystko s\u0105 stany przej\u015bciowe. Do tego dochodzi stan samego s\u0142uchacza. Dlatego powa\u017cny ods\u0142uch wymaga cierpliwo\u015bci, powrot\u00f3w i dystansu do pierwszego wra\u017cenia.<\/p>\n\n\n\n Dlatego dwa pozornie sprzeczne wnioski mog\u0105 by\u0107 prawdziwe.<\/p>\n\n\n\n Wy\u017csze B+ mo\u017ce by\u0107 lepsze \u2014 ale tylko po uporz\u0105dkowaniu ekranowania. To nie jest chaos. To jest z\u0142o\u017cony system.<\/p>\n\n\n\n Najlepszym por\u00f3wnaniem dla takiego DAC-a nie jest maszyna, lecz organizm. Je\u017celi poprawimy jeden organ, zmienia si\u0119 praca ca\u0142ego cia\u0142a. Lepsze zasilanie lamp nie jest tylko \u201elepszym zasilaniem lamp\u201d. To zmiana metabolizmu ca\u0142ego urz\u0105dzenia. Lepsze ekranowanie transformatora nie jest tylko mniejszym szumem. To zmiana poziomu stresu ca\u0142ego uk\u0142adu. Poprawiony PLL nie jest tylko stabilniejszym zegarem. To spokojniejszy uk\u0142ad nerwowy cyfry.<\/p>\n\n\n\n W takim organizmie wcze\u015bniejsze napi\u0119cia, kompensacje i niedoskona\u0142o\u015bci mog\u0105 przez jaki\u015b czas tworzy\u0107 pozorn\u0105 r\u00f3wnowag\u0119. Urz\u0105dzenie gra przyjemnie nie dlatego, \u017ce jest idealne, ale dlatego, \u017ce jego b\u0142\u0119dy wzajemnie si\u0119 maskuj\u0105. Jedna cz\u0119\u015b\u0107 rozja\u015bnia, druga przyciemnia. Jedna utwardza, druga zmi\u0119kcza. Jedna dodaje energii, druga j\u0105 t\u0142umi. Efekt mo\u017ce by\u0107 atrakcyjny, ale kruchy.<\/p>\n\n\n\n Prawdziwa dojrza\u0142o\u015b\u0107 przychodzi wtedy, gdy elementy przestaj\u0105 walczy\u0107 ze sob\u0105. Gdy lampa nie musi \u0142agodzi\u0107 cyfry. Gdy rezystor nie musi przykrywa\u0107 twardo\u015bci. Gdy kondensator nie musi dodawa\u0107 sztucznej barwy. Gdy ekran transformatora nie odbiera muzyki, tylko usuwa zak\u0142\u00f3cenia. Gdy wy\u017csze napi\u0119cie nie jest agresj\u0105, tylko swobod\u0105.<\/p>\n\n\n\n Wtedy urz\u0105dzenie zaczyna oddycha\u0107.<\/p>\n\n\n\n I dotyczy to nie tylko pojedynczego DAC-a. Ca\u0142y system audio r\u00f3wnie\u017c jest organizmem. \u0179r\u00f3d\u0142o, wzmacniacz, kolumny, okablowanie, zasilanie i akustyka pokoju tworz\u0105 jeden \u017cywy uk\u0142ad. Zmiana jednego elementu nie jest zmian\u0105 jednego elementu. Jest zmian\u0105 r\u00f3wnowagi ca\u0142ego systemu.<\/p>\n\n\n\n W tej budowie nie ma \u0142atwego fina\u0142u. Nie ma jednego momentu, w kt\u00f3rym mo\u017cna powiedzie\u0107: wszystko zosta\u0142o rozstrzygni\u0119te raz na zawsze. Oczywi\u015bcie mo\u017cna w pewnym momencie zamkn\u0105\u0107 obudow\u0119, uzna\u0107 projekt za gotowy i po prostu s\u0142ucha\u0107 muzyki. Ale konstrukcyjnie zawsze pozostaje \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce urz\u0105dzenie jest wynikiem wielu decyzji, a ka\u017cda z nich by\u0142a prawdziwa tylko w okre\u015blonym kontek\u015bcie.<\/p>\n\n\n\n To nie jest wada. To jest esencja ambitnego audio DIY.<\/p>\n\n\n\n Budowa takiego DAC-a uczy, \u017ce technika nie jest wrogiem ods\u0142uchu, a ods\u0142uch nie jest wrogiem techniki. Problem zaczyna si\u0119 dopiero wtedy, gdy jedna strona udaje, \u017ce druga nie istnieje. Sama nota katalogowa nie powie, kt\u00f3ry wariant da najbardziej naturalny wokal. Sam ods\u0142uch nie powie, czy kondensator w sieci 230 V jest bezpieczny. Trzeba obu tych \u015bwiat\u00f3w naraz.<\/p>\n\n\n\n Trzeba wiedzie\u0107, czym jest B+, czym jest PE, czym jest PLL, czym jest jitter, czym jest masa sygna\u0142owa, czym jest ekran elektrostatyczny transformatora i czym jest wt\u00f3rnik katodowy. Ale trzeba te\u017c umie\u0107 s\u0142ucha\u0107 tego, czego nie ma w tabelach: napi\u0119cia, barwy, zm\u0119czenia, oddechu, skali, obecno\u015bci i prawdziwo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Trzeba te\u017c pami\u0119ta\u0107, \u017ce ocena d\u017awi\u0119ku nie jest oderwana od czasu. Elementy dojrzewaj\u0105, system si\u0119 stabilizuje, a s\u0142uchacz ka\u017cdego dnia jest troch\u0119 inny. Dlatego najcenniejsza w takim procesie nie jest szybka pewno\u015b\u0107, lecz cierpliwa powtarzalno\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n Najwi\u0119ksze pytanie nie brzmi wi\u0119c: kt\u00f3ry element jest najlepszy?<\/p>\n\n\n\n Najwi\u0119ksze pytanie brzmi: czy ten element nadal jest najlepszy po tym, jak poprawi\u0142em reszt\u0119 urz\u0105dzenia?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Ten DAC dojrzewa nie przez proste dok\u0142adanie coraz dro\u017cszych cz\u0119\u015bci, ale przez odkrywanie zale\u017cno\u015bci. Najpierw konstruktor s\u0142yszy pojedyncze elementy. Potem zaczyna s\u0142ysze\u0107 ca\u0142e bloki: zasilanie, cyfr\u0119, lamp\u0119, mas\u0119, obudow\u0119. Na ko\u0144cu zaczyna s\u0142ysze\u0107 relacje mi\u0119dzy nimi.<\/p>\n\n\n\n Wtedy rozumie, \u017ce wcze\u015bniejszy sukces m\u00f3g\u0142 by\u0107 tylko etapem. \u017be dawny najlepszy kierunek rezystora m\u00f3g\u0142 by\u0107 kompensacj\u0105. \u017be wy\u017csze napi\u0119cie mog\u0142o by\u0107 od pocz\u0105tku dobre, tylko ujawni\u0142o brud gdzie indziej. \u017be ekran transformatora m\u00f3g\u0142 nie zabiera\u0107 muzyki, lecz usuwa\u0107 mg\u0142\u0119, do kt\u00f3rej ucho zd\u0105\u017cy\u0142o si\u0119 przyzwyczai\u0107. \u017be muzykalno\u015b\u0107 bez czysto\u015bci bywa oszustwem, ale czysto\u015b\u0107 bez cia\u0142a te\u017c nie jest prawd\u0105.<\/p>\n\n\n\n To jest trudna, ale wspania\u0142a sztuka budowy. Nie polega na tym, \u017ceby raz znale\u017a\u0107 \u201enajlepsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107\u201d. Polega na tym, \u017ceby nieustannie pyta\u0107, czy dana decyzja nadal s\u0142u\u017cy muzyce, czy tylko broni dawnej wersji uk\u0142adu przed jej w\u0142asnymi b\u0142\u0119dami.<\/p>\n\n\n\n W pewnym sensie taki DAC jest zapisem drogi konstruktora. Ka\u017cdy kondensator, ka\u017cdy rezystor, ka\u017cde po\u0142\u0105czenie z PE, ka\u017cdy odczep transformatora i ka\u017cda korekta PLL s\u0105 \u015bladem konkretnego pytania. Niekt\u00f3re odpowiedzi po czasie trzeba skre\u015bli\u0107. Inne wracaj\u0105 po miesi\u0105cach i okazuj\u0105 si\u0119 prawdziwe dopiero wtedy, gdy reszta urz\u0105dzenia dojrza\u0142a.<\/p>\n\n\n\n Na ko\u0144cu nie chodzi o to, \u017ceby urz\u0105dzenie by\u0142o najbardziej efektowne przez pierwsze pi\u0119\u0107 minut. Nie chodzi nawet o to, \u017ceby ka\u017cdy wyb\u00f3r da\u0142o si\u0119 obroni\u0107 jednym prostym argumentem.<\/p>\n\n\n\n Chodzi o to, \u017ceby po wielu dniach s\u0142uchania, po przej\u015bciu przez zachwyty, zw\u0105tpienia, powroty, wygrzewanie, korekty i ponowne ods\u0142uchy, mo\u017cna by\u0142o usi\u0105\u015b\u0107 wieczorem, w\u0142\u0105czy\u0107 muzyk\u0119 i poczu\u0107, \u017ce nic nie krzyczy o uwag\u0119. \u017be jest skala, ale nie chaos. Czysto\u015b\u0107, ale nie szk\u0142o. Barwa, ale nie brud. Energia, ale nie napi\u0119cie. Detal, ale nie analiza. Cia\u0142o, ale nie mg\u0142a.<\/p>\n\n\n\n Wtedy technika przestaje by\u0107 schematem.<\/p>\n\n\n\n Staje si\u0119 muzyk\u0105.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Opowie\u015b\u0107 o budowie lampowego DAC-a, w kt\u00f3rym ka\u017cda poprawa zmienia znaczenie wszystkich poprzednich decyzji Budowa przetwornika cyfrowo-analogowego, czyli urz\u0105dzenia zamieniaj\u0105cego sygna\u0142 cyfrowy z transportu CD lub streamera na sygna\u0142 analogowy dla wzmacniacza, na papierze wydaje si\u0119 zadaniem uporz\u0105dkowanym. Jest wej\u015bcie cyfrowe, jest odbiornik sygna\u0142u SPDIF, jest uk\u0142ad konwersji cyfrowo-analogowej, jest zasilanie, jest stopie\u0144 wyj\u015bciowy, s\u0105 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":true,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-1442","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-bez-kategorii"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/audio-illuminati.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1442","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/audio-illuminati.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/audio-illuminati.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/audio-illuminati.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/audio-illuminati.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1442"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/audio-illuminati.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1442\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1443,"href":"https:\/\/audio-illuminati.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1442\/revisions\/1443"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/audio-illuminati.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1442"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/audio-illuminati.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1442"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/audio-illuminati.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1442"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}Jaki to DAC?<\/h2>\n\n\n\n
Najwi\u0119ksze pytanie: czy to b\u0142\u0105d techniczny, czy tylko wyb\u00f3r?<\/h2>\n\n\n\n
Czy pod\u0142\u0105czenie ekranu transformatora do PE usuwa brud, czy wpuszcza charakter instalacji elektrycznej?
Czy wy\u017csze napi\u0119cie zasilania lamp daje lepsz\u0105 liniowo\u015b\u0107, czy zbyt du\u017c\u0105 nerwowo\u015b\u0107?
Czy bardziej g\u0142adki d\u017awi\u0119k jest naturalny, czy tylko zamaskowany?
Czy bardziej szczeg\u00f3\u0142owy d\u017awi\u0119k jest czystszy, czy po prostu ja\u015bniejszy?
Czy \u201emuzykalno\u015b\u0107\u201d jest pi\u0119knem, czy b\u0142\u0119dem, kt\u00f3ry akurat brzmi przyjemnie?<\/p>\n\n\n\nB+, czyli wysokie napi\u0119cie zasilania lamp<\/h2>\n\n\n\n
Kiedy dobra zmiana brzmi \u017ale, bo reszta uk\u0142adu nie jest gotowa<\/h2>\n\n\n\n
Czym jest ekran elektrostatyczny transformatora?<\/h2>\n\n\n\n
Matrix konstruktora<\/h2>\n\n\n\n
Zmieniamy rezystor \u2014 s\u0142uchamy.
Zmieniamy napi\u0119cie zasilania \u2014 s\u0142uchamy.
Pod\u0142\u0105czamy ekran transformatora \u2014 s\u0142uchamy.
Wybieramy wariant, kt\u00f3ry gra lepiej.<\/p>\n\n\n\n
Wcze\u015bniej okre\u015blona orientacja rezystor\u00f3w Riken mog\u0142a dawa\u0107 potrzebne cia\u0142o i spok\u00f3j. Po poprawieniu cyfry, PLL, fazy i zasilania ta sama orientacja mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119 brudem.
Wcze\u015bniej od\u0142\u0105czenie ekranu transformatora mog\u0142o wydawa\u0107 si\u0119 bardziej muzykalne. Po poprawieniu po\u0142\u0105cze\u0144 masy mo\u017ce si\u0119 okaza\u0107, \u017ce by\u0142a to tylko przyjemna zas\u0142ona.
Wcze\u015bniej \u0142agodniejszy filtr PLL m\u00f3g\u0142 ratowa\u0107 przed twardo\u015bci\u0105. Po zmianie zasilania cyfry mo\u017ce zacz\u0105\u0107 zamazywa\u0107 kontur.<\/p>\n\n\n\nRezystory Riken i problem pi\u0119knego maskowania<\/h2>\n\n\n\n
PLL, czyli uk\u0142ad, kt\u00f3ry decyduje o spokoju cyfry<\/h2>\n\n\n\n
SPDIF, masa wej\u015bcia cyfrowego i po\u0142\u0105czenie z obudow\u0105<\/h2>\n\n\n\n
PE nie jest abstrakcj\u0105<\/h2>\n\n\n\n
Kondensatory: nie tylko pojemno\u015b\u0107<\/h2>\n\n\n\n
Wygrzewanie, czyli czas jako ukryta zmienna<\/h2>\n\n\n\n
Faza transformator\u00f3w i orientacja po\u0142\u0105cze\u0144<\/h2>\n\n\n\n
Mechanika jako cz\u0119\u015b\u0107 elektryki<\/h2>\n\n\n\n
D\u017awi\u0119k \u201ebrudniejszy\u201d, czyli najtrudniejsza pu\u0142apka<\/h2>\n\n\n\n
Jedna zmiana wymusza kolejne<\/h2>\n\n\n\n
nie ma jednej osi poprawy.
Jest sie\u0107 zale\u017cno\u015bci.
Ka\u017cdy wyb\u00f3r dzia\u0142a w kontek\u015bcie wszystkich innych wybor\u00f3w.<\/p>\n\n\n\nDawne zwyci\u0119stwa trzeba podwa\u017ca\u0107<\/h2>\n\n\n\n
Je\u017celi ni\u017csze B+ kiedy\u015b brzmia\u0142o bardziej muzykalnie, trzeba zapyta\u0107: czy by\u0142o naprawd\u0119 lepsze, czy tylko \u0142agodzi\u0142o brud?
Je\u017celi od\u0142\u0105czony ekran transformatora kiedy\u015b dawa\u0142 pi\u0119kniejsz\u0105 barw\u0119, trzeba zapyta\u0107: czy by\u0142a to barwa, czy mg\u0142a?
Je\u017celi \u0142agodniejszy filtr PLL kiedy\u015b by\u0142 przyjemniejszy, trzeba zapyta\u0107: czy po poprawieniu zasilania cyfry nadal jest potrzebny?
Je\u017celi okre\u015blony kondensator dawa\u0142 \u201emagiczny\u201d wokal, trzeba zapyta\u0107: czy nie by\u0142 lekarstwem na problem, kt\u00f3rego ju\u017c nie ma?<\/p>\n\n\n\nCzym r\u00f3\u017cni si\u0119 strojenie od maskowania?<\/h2>\n\n\n\n
Dlaczego to jest tak trudne?<\/h2>\n\n\n\n
Ekran transformatora do PE mo\u017ce by\u0107 korzystny \u2014 ale tylko je\u015bli spos\u00f3b prowadzenia masy nie robi z PE \u015bcie\u017cki sygna\u0142owej.
Rikeny mog\u0105 by\u0107 genialne \u2014 ale ich wcze\u015bniejsza orientacja mo\u017ce po czasie okaza\u0107 si\u0119 z\u0142\u0105 kompensacj\u0105.
PLL 100 \u03a9 + 100 nF mo\u017ce by\u0107 czystsze \u2014 ale dopiero po usuni\u0119ciu twardo\u015bci gdzie indziej.
PLL 200 \u03a9 + 100 nF mo\u017ce by\u0107 pi\u0119kne \u2014 ale w dojrza\u0142ym uk\u0142adzie mo\u017ce by\u0107 zbyt zaokr\u0105glone.
Mniejsza pojemno\u015b\u0107 w po\u0142\u0105czeniu SPDIF do PE mo\u017ce by\u0107 naturalniejsza \u2014 ale tylko je\u015bli zak\u0142\u00f3cenia RF s\u0105 ju\u017c pod kontrol\u0105 w innych miejscach.<\/p>\n\n\n\nDAC jako organizm<\/h2>\n\n\n\n
Pi\u0119kno niepewno\u015bci<\/h2>\n\n\n\n
Zako\u0144czenie: sztuka re-ewaluacji<\/h2>\n\n\n\n